દ્રષ્ટિકોણ (POV - Point Of View)

દ્રષ્ટિકોણ

(POV - Point Of View)

વાર્તા કહેવા(લખવા)ના મુખ્ય ત્રણ દ્રષ્ટિકોણ છે – અને દરેકમાં કંઈક ફાયદાઓ સાથે અમુક મર્યાદાઓ પણ રહેલી છે.

 પ્રથમ પુરુષ

પ્રથમ પુરુષ એ.વ./બ.વ. એ ‘હું, અમે, મને, મારું-મારા-મારી, અમે-અમારું-અમારા-અમારી-અમને...’ સાથે સંદર્ભ ધરાવે છે.

(ઉદા. – મેં જોયું, સૂકાં-પીળાં પાંદડાં મારા પગ તળે કચડાઈ રહ્યાં હતાં.)

 ફાયદાઓ-

·         મોટા ભાગના લેખકો માટે આ દ્રષ્ટિકોણ પ્રિય... કારણકે આપણું વિશ્વ હંમેશા ‘હું’થી રચાયેલું હોય છે.

·         વાચકને વાંચતી વખતે વાર્તા પોતાની હોવાની અનુભૂતિ થાય.

·         ફક્ત એક દિમાગનું સંચાલન કરવાનું હોય છે – વાર્તાકાર/કથક (નેરેટર)નું દિમાગ...

·         મુખ્ય પાત્રના અંતરિક અવાજ (Internal Voice)ને વધુ સક્ષમતાથી રજૂ કરી શકાય.

મર્યાદાઓ-

·         ફક્ત મુખ્ય પાત્ર (કથક) જે જુએ/વિચારે/અનુભવે છે એ જ રજૂ કરી શકાય.

·         કથક (મુખ્ય પાત્ર)એ વાર્તામાં સતત હાજર રહેવું પડે છે.

·         અન્ય પાત્રના દિમાગમાં ઘૂસી શકાતું નથી. મુખ્ય પાત્ર સિવાયના અન્ય પાત્રોના વિચારો આલેખી શકાય નહિ, વધુમાં વધુ કદાચ એ વિશે ધારણા બાંધી શકાય.

બીજો પુરુષ

સૌથી ઓછી માત્રામાં ઉપયોગમાં લેવાતો બીજો પુરુષ એ.વ./બ.વ. એ ‘તું/તમે, તારું/તમારું, તને/તમને...’ સાથે સંદર્ભ ધરાવે છે.

(ઉદા. – તમે જોયું, સૂકાં-પીળાં પાંદડાં તમારા પગ તળે કચડાઈ રહ્યાં હતાં.)

ફાયદાઓ-

·         કંઈક નવું લખવા/વાંચવાનો આનંદ મળે.

·         લેખક તરીકે વાચક સાથે સીધો સંપર્ક સાધી શકાય.

·         તમે આમ કર્યું... (વાચકને એવી લાગણી થાય, જાણે કે લેખક એને પોતાને કહી રહ્યો છે.)

મર્યાદાઓ-

·         વાંચવામાં થોડું વિચિત્ર પણ લાગી શકે.

·         જો વાચક પોતે લેખકના દ્રષ્ટિકોણથી વિચારે તો પોતે એ કોઈક બીજાને કહી રહ્યો છે એવી પણ લાગણી જન્મી શકે.

ત્રીજો પ્રુરુષ

મહત્તમ વાર્તાઓ/નવલકથાઓમાં ઉપયોગમાં લેવાતો ત્રીજો પુરુષ એ.વ./બ.વ. એ ‘તે/એ, તેણે/એણે, તેનું/એનું...’ સાથે સંદર્ભ ધરાવે છે.

(ઉદા. – એણે જોયું, સૂકાં-પીળાં પાંદડાં એના પગ તળે કચડાઈ રહ્યાં હતાં.)

ત્રી.પુ. – અમર્યાદિત

ફાયદાઓ-

·         દ્રશ્ય મુજબ વાર્તાનું દ્રષ્ટિબિંદુ બદલાતું રહે છે.

·         એકથી વધુ પાત્રોના દ્રષ્ટિકોણથી વાર્તાપ્રવાહ આગળ વધતો રહે છે.

·         વાર્તાનો વિસ્તાર વધારી શકાય છે, કોઈપણ પાત્રનો આંતરિક અવાજ / મનોમંથન આલેખી શકાય છે.

મર્યાદાઓ-

·         દરેક પાત્રનો મનોવેપાર આલેખવામાં ક્યારેક વાચક(લેખક પણ) ગૂંચવાઈ જાય છે.

ત્રી.પુ. – મર્યાદિત

ફાયદાઓ-

·         કોઈ એક પાત્ર (સામાન્યરીતે, મુખ્ય પાત્ર)ના દ્રષ્ટિકોણથી વાર્તાપ્રવાહ આગળ વધતો રહે છે.

·         મુખ્ય પાત્રના વર્તન/વિચારોને સચોટપણે (વધુ ફૂટેજ) આલેખી શકાય.

મર્યાદાઓ-

·         ખાસ નહિ...

·         દ્રશ્ય મુજબ કોઈ એક જ પાત્રના વર્તન/વિચારોને રજૂ કરી શકાય.

·         અન્ય પાત્રના વર્તનને કોઈક એક (મુખ્ય) પાત્રના દ્રષ્ટિકોણથી રજૂ કરવા પડે છે.

---------------

ધર્મેશ ગાંધી

નવસારી

(8.11.19)

Follow my FB Page --

https://m.facebook.com/story.php?story_fbid=964266393947398&id=399043663803010