ગાંધીનગર સમાચાર * રાવણ-દહન * ૧૨-ઓક્ટો-૨૦૧૬

રાવણ-દહન

‘વ્યવસ્થા કરી છે ને બરાબર..?’

‘હા ભાઈ, એકદમ રાપચીક... બે કાર્ટૂન છે, ફુલ-સાઈઝનાં...’

સાંજ ઢળી રહી હતી. ડૂબી રહેલા સુરજે નાનકડાં-વિકાસશીલ ગામડાંની કુદરતી આભા પ્રગટાવવા માંડી હતી. પક્ષીઓ પોતપોતાના માળામાં પરત થઇ રહ્યાં હતાં. ગામની શાળાનાં મેદાનમાં નાના-મોટાં-અબાલ-વૃદ્ધો-મહિલાઓ, બધાં ટોળે વળી વિજયાદશમીનો કાર્યક્રમ શરુ થવાની કાગડોળે રાહ જોઈ રહ્યાં હતાં. યુવક-મંડળ પણ 'ખાણી-પીણી'ની વ્યવસ્થામાં જોતરાઇ ચૂક્યું હતું...!

..અને બધાંની વચ્ચોવચ, 'રાવણ'નું કદાવર પૂતળું આ તમાશો જોતું મૌન, અડગ ઉભું હતું...!

‘આવો સાહેબ.. લ્યો આ તીર-કામઠું.. ને ચલાવો અગ્નિબાણ.. રાવણના પૂતળાને ભડાકે બાળો...!’ ગામના વડીલો, રહેવાસીઓએ મેદાનને કિનારે સુરક્ષિત સ્થાન લીધું, ને યુવકમંડળના એક કાર્યકરે સરપંચ સાહેબના હાથમાં તિર-કામઠું થમાવતા રાવણ-દહનની વિધિ સમજાવી.

સરપંચ સાહેબના રોમરોમમાં શ્રીરામ પ્રવેશ્યા; ટોળું ટટ્ટાર થયું; અગ્નિ ઓકતું તીર ઊંચું થયું; ટોળાંની આંખો પણ ઊંચકાઈ; કમાનની પણછ ખેંચાઈ; ટોળાંની ભૃકુટી તંગ બની; તીર છૂટ્યું; ટોળાંનો શ્વાસ અટક્યો; સળગતું તીર સીધું જ જઈને રાવણની છાતીએ ટકરાયું, ને... રાવણને 'આગ' લગાડ્યા વગર ભોંયભેગું થયું; ઓલવાયું...!

સરપંચ સાહેબે પ્રયત્નો ચાલુ રાખ્યા; તીર બદલાયાં; મશાલો સળગી; ફટાકડા-બોમ્બ ફૂટ્યા... પણ બધું વ્યર્થ. રાવણ કેમેય કરીને સળગવાનું નામ ન લે..! ગ્રામજનો મૂંઝાયાં-ગભરાયાં. 'રાવણ-દહન' જરૂરી હતું. લોકવાયકા પ્રમાણે જો 'રાવણ-દહન' ન થાય તો ગામ આખામાં મહામારી ફેલાય.

‘યાર હમારી બાત સુનો, ઐસા એક ઇન્સાન ચુનો.... જીસને પાપ ના કિયા હો, જો પાપી ન હો...!’ દુન્યવી વાસ્તવિકતા લલકારતા સાધુ મહારાજ મેદાનમાં પ્રવેશ્યા. ગ્રામજનોને નિરાકરણ બતાવ્યું : એવી વ્યક્તિ દ્વારા 'રાવણ-દહન' કરાવો, જેનું ચરિત્ર નિર્મળ હોય, કુટેવોથી મુક્ત હોય.

સરપંચે પોતાના નાના-મોટા ગુનાઓ-ભ્રષ્ટાચાર કબુલ્યા. ગામને માથે ધર્મ-સંકટ. પૂતળા નીચે પંચાયત બેઠી. 'રાવણ-દહન'નો કાર્યક્રમ આ વર્ષ માટે સ્થગિત કરાયો. આવતા વર્ષ માટે ચરિત્રવાન-ચોખ્ખા માણસની શોધ એક સુરે ગામના યુવક-મંડળને સોંપાઈ.

*

યુવક-મંડળ તપાસે ચઢ્યું. ઘરે-પાદરે-ખેતરે, આવતાં-જતાં, દરેકની જન્મકુંડળી, ચાલ-ચલગત-હિલચાલ પર નજર માંડી. દિવસો-મહિનાઓ વીત્યા, પણ નિરર્થક... ગામમાં કોઈ સંપૂર્ણ સંસ્કારી ન તે ન જ જડ્યો...!

‘ભાઈ, ખબર છે ને...? વર્ષો પહેલા રાવણ-દહન ન થતા ગામમાં જે રોગચાળો ફેલાયેલો, તેમાં મારી બહેન...’ યુવક-મંડળનો એક યુવક ડૂસકે ચઢ્યો.

‘હા, મારો મોટો ભાઈ પણ... અને ગામમાં બીજા પણ કેટલાંય.. ભોગ બન્યાં હતાં..!’ બીજો યુવક પણ ભૂતકાળ યાદ કરી ઉદાસીન થયો, ઢીલો પડ્યો.

‘મારો બાપ તો...’ યુવક-મંડળનો પ્રમુખ 'ભાઈ' પસ્તાવો અને અફસોસ ઠાલવતા ગણગણ્યો, ‘...કુદરતના કોપ વગર, દારૂમાં ગુજરી ગયેલો...!’

‘...ને તું પણ તો... એ જ માર્ગે જઈ રહ્યો છે ને, ભાઈ મારા..?’ ચોરા પર અડ્ડો જમાવીને બેઠેલા યુવક-મંડળ વચ્ચે જંપલાવતા સાધુ મહારાજ બોલ્યા, ‘...તારી શરાબની લત તને તારા બાપ પાસે વહેલો જ પહોંચાડશે... પછી તારી પાછળ તારી વિધવા મા..!’

...ને સાધુ મહારાજે ગામની સીમ તરફ પગ માંડ્યા.

યુવક-મંડળમાં સોપો પડ્યો, ગહન વિચારે ચઢ્યું. દરેક યુવાન મનમાં કશુંક નિશ્ચિત કરી રહ્યો... પોતાને, પોતાના ઘરને, પોતાના ગામને કુદરતી કે માનવસર્જિત, કોઈપણ મુસીબતથી બચાવવાનો થનગનાટ ઉમટ્યો...! ખિસ્સામાંથી બીડી-સિગારેટ-પાનમસાલાના પડીકા દૂર ફેંકાયા. સંતાડીને રાખેલી બાટલીઓ પથ્થર સાથે ટકરાવાઈ..!

..ને ફરી એક વાર વિજયાદશમીનો તહેવાર. શાળાના મેદાનમાં રાવણનું પૂતળું ઉભું કરાયું; ગ્રામજનો ટોળે વળ્યાં; સરપંચ, વડીલો, અગ્રણીઓએ સ્થાન લીધું... આ વર્ષે તીર-કામઠાંઓ યુવક-મંડળના સભ્યોના હાથમાં...! અગ્નિ-બાણો છૂટયાં... ને રાવણ ભડકે બળ્યો..! તાળીઓનો ગડગડાટ, ચિચિયારીઓ, સિટીઓના ગુંજારવ થયાં..!

ગામને યુવા-ધન ફળ્યું, ને ગામ પ્રગતિના પંથે આગળ વધી રહ્યું.

*

..ને ફરી એકવાર સરપંચ તથા ગામના થોડા વડીલો સાધુ મહારાજની સંગતમાં, ગામની બહાર સીમમાં બેઠા હતા.

‘મહારાજ, આપના આશીર્વાદ..!’

‘ભાઈઓ, આ તો તમારો જ વિચાર, તમારો જ પ્રયાસ, તમારી જ ગામ તથા ગામના યુવાનો પ્રત્યેની સભાનતા... હું તો એક માધ્યમ માત્ર..!’ મહારાજ દરેકને વખાણી રહ્યા, ‘..તમે જ ગયા વર્ષના 'રાવણ-દહન' અગાઉ અહીં મારી સમક્ષ આવ્યા હતા... ને યુવા-ધન અવળે માર્ગે જઇ રહ્યું હોવાની, નશો કરતું હોવાની ચિંતા વ્યક્ત કરી હતી... આ તમારા જ નેક ઈરાદાનું પરિણામ છે.. સુખી રહો..!’